Zbiorniki zagęszczania osadu i hala suszarni oczyszczalni ścieków

Higienizacja osadów ściekowych: wapnowanie, suszenie, fermentacja i kompostowanie

Higienizacja ma zmniejszyć liczbę drobnoustrojów chorobotwórczych w osadzie, zanim trafi on na grunt, do kompostu albo do dalszej obróbki. Wykonuje się ją na oczyszczalni lub w instalacji, która przejmuje osad, i dotyczy głównie osadów komunalnych. Dla zakładu z własną oczyszczalnią ważniejsze bywa pytanie, czy jego osad jest w ogóle „komunalny”, bo od tego zależy, czy wolno go użyć na gruncie. Gdy osad ma zostać przekazany dalej jako odpad, wchodzi w grę odbiór osadów ściekowych z zakładów.

Cel zabiegu

Stabilizacja i higienizacja to dwa różne zabiegi, choć często zachodzą w jednym procesie. Stabilizacja ogranicza podatność osadu na gnicie i odory, a higienizacja zmniejsza liczbę patogenów: bakterii z rodzaju Salmonella, wirusów i jaj pasożytów jelitowych.


Osad surowy zawiera dużo materii organicznej i mikroorganizmów z kanalizacji. Bez obróbki jest uciążliwy w magazynowaniu i przewozie, wydziela gazy i nie nadaje się do użycia na gruncie.

Słoiki z osadem przed i po higienizacji na stole w laboratorium

Co higienizacja usuwa, a czego nie

Zabieg obniża liczbę bakterii, wirusów i jaj pasożytów, więc zmniejsza zagrożenie sanitarne przy kontakcie z osadem i przy rozprowadzaniu go na gruncie.


Nie usuwa metali ciężkich, takich jak kadm, ołów czy rtęć, ani większości związków organicznych. Dlatego przepisy o stosowaniu osadów wymagają osobnych badań składu chemicznego, niezależnie od higienizacji.

Ustabilizowany osad na złożu suszącym, dłoń z łopatką

Osad ustabilizowany w katalogu odpadów

Nazwa pozycji 19 08 05 brzmi „Ustabilizowane komunalne osady ściekowe”. Przy osadzie surowym warto więc przed wpisem do BDO sprawdzić, czy ta pozycja pasuje. Klasyfikację ustala wytwórca, a my pomożemy dobrać kod.


Wapnowany albo suszony osad nadal jest odpadem, dopóki jego posiadacz się go pozbywa, więc przekazanie go odbiorcy dokumentuje karta w BDO.

Metody

Oczyszczalnie dobierają metodę do wielkości instalacji i dalszego przeznaczenia osadu. Poniżej cztery najczęstsze metody, bez oceny, która jest lepsza, oraz badanie osadu, które je uzupełnia.

01

Wapnowanie


Do osadu odwodnionego dodaje się wapno palone lub hydratyzowane. Odczyn rośnie powyżej pH 12, a przy wapnie palonym mieszanina się nagrzewa, co razem ogranicza przeżywalność patogenów. Masa osadu rośnie, a z osadu może ulatniać się amoniak.

Dozownik wapna wsypujący biały proszek do odwodnionego osadu
03

Fermentacja beztlenowa


W zamkniętej komorze, bez tlenu, bakterie rozkładają materię organiczną i powstaje biogaz. Proces w temperaturze ok. 35 °C stabilizuje osad, a prowadzony w ok. 55 °C lub z dodatkowym etapem podgrzewania daje wyraźniejszy efekt higienizujący.

Komora fermentacyjna z kopułą na gaz i rurociągami
05

Badanie próbek osadu


Higienizacja nie usuwa metali ciężkich, więc osad i grunt, na którym ma być użyty, bada się przed zastosowaniem. Badania wykonuje wytwórca osadu (art. 96 ust. 6 ustawy o odpadach), a zakres i metody określa rozporządzenie w sprawie stosowania komunalnych osadów ściekowych.

Laborant od tyłu przy stole laboratoryjnym ze statywem probówek
02

Suszenie


Osad traci wodę w suszarni termicznej albo na polach solarnych. Efekt higienizujący zależy od temperatury i czasu. Suchy osad ma mniejszą masę i większą wartość opałową, ale suszenie zużywa energię lub wymaga dużo miejsca i czasu.

Osad rozłożony w szklarni solarnej, w głębi maszyna przerzucająca
04

Kompostowanie


Osad miesza się z materiałem strukturalnym, np. zrębkami lub słomą, i prowadzi w pryzmach albo w bioreaktorach z napowietrzaniem. Faza gorąca, zwykle powyżej 55 °C przez kilka dni, niszczy większość patogenów. Powstały materiał trzeba osobno zaklasyfikować i zbadać.

Pryzma kompostu z osadu na płycie, w tle ciągnik z przerzucarką

Oczyszczalnie dobierają metodę do wielkości instalacji i dalszego przeznaczenia osadu. Poniżej cztery najczęstsze metody, bez oceny, która jest lepsza, oraz badanie osadu, które je uzupełnia.

01

Wapnowanie


Do osadu odwodnionego dodaje się wapno palone lub hydratyzowane. Odczyn rośnie powyżej pH 12, a przy wapnie palonym mieszanina się nagrzewa, co razem ogranicza przeżywalność patogenów. Masa osadu rośnie, a z osadu może ulatniać się amoniak.

Dozownik wapna wsypujący biały proszek do odwodnionego osadu
02

Suszenie


Osad traci wodę w suszarni termicznej albo na polach solarnych. Efekt higienizujący zależy od temperatury i czasu. Suchy osad ma mniejszą masę i większą wartość opałową, ale suszenie zużywa energię lub wymaga dużo miejsca i czasu.

Osad rozłożony w szklarni solarnej, w głębi maszyna przerzucająca
03

Fermentacja beztlenowa


W zamkniętej komorze, bez tlenu, bakterie rozkładają materię organiczną i powstaje biogaz. Proces w temperaturze ok. 35 °C stabilizuje osad, a prowadzony w ok. 55 °C lub z dodatkowym etapem podgrzewania daje wyraźniejszy efekt higienizujący.

Komora fermentacyjna z kopułą na gaz i rurociągami
04

Kompostowanie


Osad miesza się z materiałem strukturalnym, np. zrębkami lub słomą, i prowadzi w pryzmach albo w bioreaktorach z napowietrzaniem. Faza gorąca, zwykle powyżej 55 °C przez kilka dni, niszczy większość patogenów. Powstały materiał trzeba osobno zaklasyfikować i zbadać.

Pryzma kompostu z osadu na płycie, w tle ciągnik z przerzucarką
05

Badanie próbek osadu


Higienizacja nie usuwa metali ciężkich, więc osad i grunt, na którym ma być użyty, bada się przed zastosowaniem. Badania wykonuje wytwórca osadu (art. 96 ust. 6 ustawy o odpadach), a zakres i metody określa rozporządzenie w sprawie stosowania komunalnych osadów ściekowych.

Laborant od tyłu przy stole laboratoryjnym ze statywem probówek

Zakład z własną oczyszczalnią zazwyczaj nie higienizuje osadu na miejscu, tylko przekazuje go jako odpad. Opisz nam pochodzenie i uwodnienie osadu, a pomożemy dobrać kod. Ścieki ustawa o odpadach wyłącza z zakresu (art. 2 pkt 8), dlatego przy odpadach płynnych i osadach trzeba odróżnić ścieki od odpadu.

Osad komunalny: kiedy wolno go wykorzystać, a kiedy nie

Ustabilizowany osad komunalny z aktualnymi badaniami

Użycie na gruncie jest możliwe. Pod warunkiem spełnienia wymagań art. 96 ustawy o odpadach i rozporządzenia w sprawie stosowania komunalnych osadów ściekowych: badań osadu i gruntu, ograniczeń dawki i innych zasad. Władający gruntem, na którym osad stosuje się w rolnictwie, nie potrzebuje zezwolenia na przetwarzanie odpadów ani wpisu do rejestru (art. 96 ust. 11).

Osad bez wyników badań

Nie. Bez badań metali ciężkich i patogenów osad nie może zostać zastosowany na gruncie, nawet jeśli jest wapnowany lub suszony.

Osad z przekroczonymi limitami metali ciężkich

Nie na grunt. Pozostaje obróbka w instalacji przyjmującej takie odpady, np. termiczne przekształcanie.

Grunty pod warzywa i owoce jadane na surowo

Nie. Art. 96 ust. 12 ustawy o odpadach zakazuje stosowania osadów m.in. na gruntach, na których rosną rośliny sadownicze i warzywa (z wyjątkiem drzew owocowych), oraz na gruntach pod uprawę roślin jagodowych i warzyw jadanych na surowo, których jadalne części stykają się z ziemią, w ciągu 18 miesięcy przed zbiorami i w czasie zbiorów.

Osad z oczyszczalni zakładowej

Zależy od składu ścieków. Gdy oczyszcza się ścieki o składzie zbliżonym do komunalnych, osad może być komunalny w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy o odpadach. Inaczej obowiązują przepisy o odpadach przemysłowych.

Szlam z szamba lub zbiornika bezodpływowego

To inny odpad. Szlamy ze zbiorników bezodpływowych mają kod 20 03 04 i nie są osadem z oczyszczalni.

Skratki i zawartość piaskowników

Osobne kody. Pozycje 19 08 01 i 19 08 02 nie są osadem, choć powstają na tej samej oczyszczalni.

WYCENA OSADÓW ŚCIEKOWYCHNAPISZ DO INŻYNIERA

Masz osad z oczyszczalni i nie wiesz, jaki kod wpisać? Opisz go, a pomożemy dobrać kod


Napisz, skąd pochodzi osad, ile ma suchej masy i czy masz wyniki badań. Na tej podstawie wskażemy, co dalej i jakich dokumentów brakuje.

Typowe pomyłki

Przy osadach powtarza się kilka pomyłek, które wychodzą dopiero przy kontroli albo przy odbiorze partii.

01

Osad zakładowy opisany jako komunalny



Burzliwy wpływ ścieków przemysłowych do zbiornika oczyszczalni
02

Kod 19 08 05 dla osadu surowego



Ciemny osad z pianą w otwartym zbiorniku oczyszczalni
03

Wapno dodane bez pomiaru pH



Dłoń w rękawicy z sondą pH nad pryzmą wapnowanego osadu
04

Brak badań przed użyciem na gruncie



Torebki i słoiki próbek na półce w laboratorium badań gleby
05

Szlam z szamba wpisany jako osad



Wąż wozu asenizacyjnego opuszczony do włazu szamba, operator od tyłu

Osad w prawie

Cztery zagadnienia, w których o błąd najłatwiej: rozporządzenie o osadach komunalnych, kody osadów, różnica między osadem komunalnym a przemysłowym i odpowiedzialność wytwórcy.

Ciągnik z broną rozprowadza ciemny materiał na polu

Rozporządzenie o stosowaniu osadów

Rozporządzenie Ministra Środowiska z 6 lutego 2015 r. w sprawie stosowania komunalnych osadów ściekowych (tekst jednolity: Dz.U. 2023 poz. 23) określa szczegółowe warunki stosowania takich osadów, w tym dawki oraz zakres i metody badań osadu i gruntu. Zakazy dotyczące wybranych terenów i upraw zawiera sam art. 96 ust. 12 ustawy o odpadach.


Ogólną podstawą jest art. 96 ustawy o odpadach: osad musi być ustabilizowany, przed użyciem bada się go razem z gruntem, a wytwórca osadu powiadamia wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska co najmniej 7 dni przed przekazaniem osadu do celów rolniczych.

Dwa rzędy słoików z osadem komunalnym i przemysłowym w laboratorium

Kody osadów komunalnych i przemysłowych

Ustabilizowany osad komunalny ma kod 19 08 05. Szlamy z biologicznego oczyszczania ścieków przemysłowych to 19 08 12, a z innego niż biologiczne oczyszczania 19 08 14. Wersje z gwiazdką, 19 08 11* i 19 08 13*, dotyczą szlamów z substancjami niebezpiecznymi.


Osady z oczyszczalni konkretnych branż mają często własną pozycję, np. 02 02 04 przy przetwórstwie mięsa, 03 03 11 w papiernictwie albo 07 01 12 w chemii organicznej. Najpierw szuka się kodu w grupie odpowiadającej źródłu odpadu. Szlamy z innych procesów to osobny temat, jak utylizacja szlamów.

Dwa rurociągi doprowadzające ścieki na terenie oczyszczalni

Osad przemysłowy a komunalny

Według art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy o odpadach komunalne osady ściekowe pochodzą z instalacji oczyszczających ścieki komunalne oraz inne ścieki o składzie zbliżonym do komunalnych. Osad z zakładu o innym składzie ścieków do tej definicji nie należy.


Osad przemysłowy nie podlega rozporządzeniu o komunalnych osadach. Jeśli zakład chce go wykorzystać na gruncie, jest to odzysk w procesie R10, możliwy tylko dla rodzajów odpadów i na warunkach z rozporządzenia w sprawie procesu odzysku R10 (Dz.U. 2015 poz. 132). Dla osadów z zakładowych oczyszczalni, np. 02 02 04 i 02 03 05, rozporządzenie wymaga m.in. spełnienia wymagań jak dla osadów komunalnych.

Kierownik w kasku z dokumentem przy barierce nad osadnikiem

Kto odpowiada za osad

Za klasyfikację, ewidencję i przekazanie osadu odpowiada jego wytwórca, czyli oczyszczalnia lub zakład. Osad oddaje się podmiotowi z wpisem do BDO i uprawnieniem do zbierania lub przetwarzania odpadów. Pozostałe obowiązki zakładu, jak ewidencja i klasyfikacja, przypomina lista kontrolna wytwórcy odpadów.


Gdy osad budzi wątpliwości co do składu, zbierz wyniki badań i opis oczyszczalni jeszcze przed zgłoszeniem. CDSR działa na zezwoleniu nr 44/22/PZ.O Marszałka Województwa Mazowieckiego, a przekazanie osadu dokumentuje karta w BDO.

Pytania o higienizację osadów

Na czym polega higienizacja osadów ściekowych?

Na zmniejszeniu liczby drobnoustrojów chorobotwórczych w osadzie, najczęściej przez wapnowanie, suszenie, fermentację beztlenową lub kompostowanie. Nie usuwa metali ciężkich.

Czym różni się stabilizacja od higienizacji osadów?

Stabilizacja ogranicza gnicie i odory, a higienizacja redukuje patogeny. Oba zabiegi mogą zachodzić w jednym procesie, np. w fermentacji prowadzonej w podwyższonej temperaturze.

Czy osad o kodzie 19 08 05 można zastosować w rolnictwie?

Tylko wtedy, gdy spełnia warunki art. 96 ustawy o odpadach i rozporządzenia w sprawie stosowania komunalnych osadów ściekowych, m.in. ma aktualne badania osadu i gruntu. Sam kod nie daje takiego prawa.

Czy osad z zakładowej oczyszczalni jest osadem komunalnym?

Zależy od składu ścieków. Osad z oczyszczalni oczyszczającej ścieki zbliżone do komunalnych może być komunalny, a pozostałe osady przemysłowe mają inne kody i podlegają innym przepisom.

Jakie kody mają osady przemysłowe?

Najczęściej 19 08 12 i 19 08 14, a przy substancjach niebezpiecznych 19 08 11* i 19 08 13*. Osady z oczyszczalni zakładowych konkretnych branż mają często własną pozycję w swojej grupie, np. 02 02 04.

Czy po higienizacji osad przestaje być odpadem?

Nie z samego faktu higienizacji. Odpad traci ten status dopiero po spełnieniu warunków ustawy o odpadach, a zwykły osad nadal przekazuje się z kartą w BDO.

Kto odpowiada za badania osadu przed użyciem na gruncie?

Zakres badań określa rozporządzenie, a badania osadu i gruntu przed stosowaniem wykonuje wytwórca osadu (art. 96 ust. 6 ustawy o odpadach). Władający gruntem przechowuje wyniki przez 5 lat od zastosowania osadu (art. 96 ust. 10).

Dalej o osadach

Gdy wiadomo już, czym jest higienizacja i jaki kod pasuje do osadu, zostaje ustalenie sposobu odbioru.

Koparka nabierająca ciemny szlam z osadnika

Przepisy o osadach komunalnych


Treść sprawdzona w listopadzie 2026 r.